Τρίτη 11 Ιανουαρίου 2011

Φαγιά και μαγειρέματα (Μέρος τρίτο)

ΕΥΘΥΜΟΓΡΑΦΗΜΑ

Γράφει ο Σταύρος Τραγάρας

Φαγιά και μαγειρέματα (Μέρος τρίτο)



(Ήμερος αχ'νός και πεταλ'δέλα απ' τν Αγιαθύμ)

Οι προτάσεις για την ανάδειξη λημνιακών γεύσεων θα συνεχισθούν και σ’ αυτό το άρθρο. Σκοπός, η ενίσχυση της λημνιακής αλλά και της εθνικής οικονομίας. Όλοι πρέπει να συνδράμομε την εθνική – σοσιαλιστική κυβέρνησή μας, ου μην αλλά και την εντιμοτάτη αντιπολίτευση, στην προσπάθειά τους να αποτελειώσουν το έργο που άρχισαν. Σήμερα θα ασχοληθούμε με τα θαλασσινά, τα οποία έχουν και μεγάλη σχέση με τη λαχτάρα που περνούμε. Όπως θα έλεγε και ο κ. αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, προς τους….διορισμένους κοπρίτες: «Όντας τάτρωγες τα ψάρια / ήσνε γέλια και καμάρια / τώρα π’ τάβαλες μες στ’ γκούπα / σκίζεσαι τι έναι τούτα». Καθόλου δεν συμφωνούμε λοιπόν να ρίχνουν τα βάρη στους πολιτικούς για τη σημερινή ξεφτίλα, συγνώμην τη δύσκολη περίσταση ήθελα να πω, καθόσον η διακυβέρνηση της χώρας είναι όπως το σεξ. Αλληλοεξυπηρέτηση. «Εγώ σε ξεμπερέτ’σα / εσύ με ξεμπερέτ’σες / κι οι δυο τη δλια μας κάμαμ / όμορφα ξεμπερτ’κά / καλό χοζμέτ μας πόμνε / τι είχαμ και τι χάσαμ / τ’ τζόχα ή τα ραφτκά;»
Παραδοσιακά οι Λήμνιοι έτρωγαν θαλασσσινά, που αφθονούν στην πατρίδα μας. «Ξεν’σκωμένε και κολλ’μένε / τσιργιαζμένε κι χναζμένε / ήβγα τσάρκα στο λιμάν’ / εχ’ σουπιές με το μελάν’ / εχ’ κι λουτσ’ με το κεφάλ’ / φάγε μύδια φάγε στρείδια / φάγε κι τ’ Γιωργάκ’ τ’…απίδια / να ντανιάγ’ς να παραγκώγ’ς / μη ντεζάρς και παραδώκ’ς». Γιατί, τι θέλει ο άνθρωπος; Απλά πράγματα όπως έλεγε και ο συχωρεμένος ο γερο-Σκαναβής από τις Σαρδές: «Παρέα μέχιρ το ταχ’νό / απόψε τάχουμ ούλα / το ζγουρ στο γαζοντενεκέ / και χαδ στο πτι απ’ τ’ μπούλα». Βεβαίως πέραν της παραδοσιακής προσέγγισης χρειάζεται και η… ανάπτυξη όπως λέει και ο έτερος Καππαδόκης, ο κυρ Αντωνάκης. Το θέμα βεβαίως είναι λεπτό και χρειάζεται λεπτές….χειρονομίες, συγνώμην χειρισμούς ήθελα να πω, γιατί έτσι που είναι εξασθενημένος ο οργανισμός από την επανίδρυση του κράτους που μας εφάρμοσαν και τώρα από την αναμόρφωση, δεν ξέρω αν θα αντέξει να μας ρίξουν και μια…ανάπτυξη. «Η Αντωνιά η μουζαβίρα / πότε λάσκα πότε βίρα».


(Αγιαρμολαδίτκος γιαλόψωλας, ή αγγλιστί cucumber)

Επανερχόμαστε στο θέμα μας. Το πιάτο «πτι στ’ θαλασσάρεμ» είναι μια ξεχασμένη γεύση και νομίζω πρέπει να επανέλθει. Η πεταλίδα, το γνωστό οστρακοειδές, ασχέτως αν οι άθλιοι βωμολόχοι Λημνιοί ονομάζουν έτσι και το αιδοίον, μπορεί να προσφερθεί σε διάφορες συνταγές με πιο γευστική την «πεταλίδα ωμή ορφχτή και γλειφτή», καθότι όπως λένε και οι συμπατριώτες «ξερς τι ζμι θα νεχ’ τούτεν’ η πεταλ’δάρα;». Η πεταλίδα δεν τρώγεται μόνον ωμή, αλλά και σε…βράση, όπως λέει και η παλαιά συνταγή: «Το πεταλίδ σαν έχει βρασ’ / θελ’ γλήγορα γεμάτ’ζμα / γιατί θε να απολοργιάν’ / θα κρυγιώσ’ και θα ξερχάν’». Βεβαίως υπάρχει και η φράση στα λημνιακά «πλει πεταλίδες», που σημαίνει «συνουσιάζεται επί χρήμασι», γι’ αυτό χρειάζεται προσοχή μήπως γίνει παρανόηση, αν και μερικοί πολύ τολμηροί στις επιχειρηματικές κινήσεις θεωρούν ότι αυτό το δεύτερο, είναι η μόνη μας λύση για να βγούμε από το οικονομικό αδιέξοδο. Η πεταλίδα πέραν της γευστικής απόλαυσης έχει και άλλες ιδιότητες, όπως εύστοχα αναφέρει το λαϊκόν άσμα: «Πεταλ’δέλα πεταλ’δίζ / κι απαλά ζγοκυματίζ / την αχ΄λάρα ποσκεπάζ / και τη γυλ’κομερεμδίζ». Η πεταλίδα είναι πάντως δύσκολο «τσισίτ» και θέλει τρόπο, από το ψάρεμά της μέχρι το φάγωμα, όπως λέει το τραγουδάκι: «Κανέ μαχαίρ δε μπόρεσε / ν’ ανοίξ τη μπεταλ’δέλα τς / μα σαν ο μαύρος μπρόβαλε / κειν’ αν’ξε τα πορτέλα τς».
Αγαπητοί αναγνώστες, τελειώσαμε για σήμερα και μην «πεταλ’δίζ το ματ σας» για άλλα. Στο επόμενο. Πεταλ’δοευτυχείτε, «από παν ως κατ».

Σάββατο 8 Ιανουαρίου 2011

ΕΙΣ ΜΝΗΜΗΝ



Το ξεμέτερμα (183) (Συνέχεια του προηγουμένου)

Η συζήτηση γίνεται στην αυλή του πατρικού μου σπιτιού. Πίναμε καφέ, εγώ, η μάνα μου η Αρετή και ο γείτονας Παναγιώτης Χαρκότσικας ή Κουκουές. Περνούσε ο Γιώργης ο Νταμπάκης και τον φωνάξαμε και κείνον για καφέ. Μετά η μάνα μου μας διάβασε το φλυτζάνι (μας ξεμέτρησε).

Αρετή Τραγάρα: Μια μεγάλ’ χαρά θα παρς Γιώρεγ’. Πάντως κατ καλό θα ν’ ακούσομ, αραβώνα θα νέναι, τι θα νέναι, δε ξέρω. Γριγιά το πόνιε κι ήλεγε κουρκούτα με το γάλα. Θα νερτ μια γ’ναίκα. Γ’ναίκα έναι αλλά με ουρά. Εχ’ και ένα λοφίο. Εχ’ και ένα καλό λόγο να μας πει. Αλλά έναι, που να μην έναι. Μεγάλ’ οχτρέσα. Έναι και σα λ’κόνευρο,(184) αψηλή κι αδύνατ. Βλέπω κι επισκέπτες. Πολλοί μσαφίρδες,(185) ένας, δυο, τρεις, τέσσερς, πέντε, στν αράδα έρχεντεν. Βαστούνε και δώρα με τα μπουκέτα, με τα μπουκέτα έρχεντεν, για δγιε. Έχομ και ένα νερόφδαρο, που έναι θαλασσινός. Οχτρός μεγάλος. Για δγιε η ουρά τ’ από πού βαστά και έρχεται. Τι έναι νερόφδαρος; Οχτρός πήκαμ, οχτρός, οχ’ καλωσόρσες δέσποτά μ’, δόξα το θεό ούλα καλά κι ευλογημένα και τα κουκιά μπακλάρ.(186)
Γιώργης Νταμπάκ'ς: Για κάτσε μπρε Αρετή. Μας τα ανακάτεψες μαθέ ούλα και τα έκαμες πατσάλ’, τι χαρές, τι αραβώνες, τι γ’ναίκες με ουρά, τι νεροφίδες, τι μσαφίρδες με τα μπουκέτα, τούτο μαθέ δεν ήνταν φλυτζάν’ ήνταν φασούλια μπαντρεμένα με το ρυζ, με τα αρβύθια, με τς φακές, με τον άφκο και είχε και λίγο ροβ και βίκο μέσα. (Γέλια).
Παναγιώτης Χαρκότσικας - Κουκουές: Τούτο έναι καλό φαγί, να μην εχ’ όμως μέσα ροβ και βίκο που λες. Και καμπόσεν’ το λέγαν πατσάλ’, αλλ’ εγώ έχω ακούσ’ κι αλλ’ που το λέγαν ψαροκόλ’βα.
Γιώργης Νταμπάκ’ς: Τώρα τα δώρα μαθέ, καλοδεχούμενα, αλλά γ’ναίκα με ουρά δεν έχω σναπαντήσ’, γω ξέρω ότι τν ουρά τν εχ’ ο άντρας, όσο για το νερόφδαρο, άμα ερτ θα νέχομ μονομαχία καουμπόγ’κια με το θκο μ’ το νερόφδαρο, που τώρα δεν έναι νερόφδαρος αλλά κοιμζμένο φδελ’ μες στ’ ντρύπα τ’.
Αρετή Τραγάρα: Α Γιώρεγ’ με προζβαίρεν’ς σα γκαθηγήτρια στο ξεμέτερμα. Εγώ οτ’ βλέπω λέγω, είμαι σα ντ Πυθία μαθέ. (Γέλια). Τώρα ή πολύ ουλιά(187) έπεσε, ή θα ν’ ακονίστε σναμεταξύ σας τς νεροφίδες σας.

183. ξεμέτερμα (το). Ξεμέτρημα. Το διάβασμα του φλυτζανιού.
184. λ’κόνευρο (το). Λυκόνευρο. Ο πολύ αδύνατος άνθρωπος.
185. μσαφίρς (ο). Μουσαφίρης.
186. μπακλάρ. Στην έκφραση «ούλα καλά και τα κουκιά μπακλάρ», δηλαδή όλα καλά. Τουρκ. μπακλά = κουκιά.
187. ουλιά (η). Το κατακάθι του καφέ, του κρασιού, κλπ.

Παρασκευή 31 Δεκεμβρίου 2010

ΕΦΥΓΕ Η ΑΡΕΤΗ

Στις 28 Δεκεμβρίου 2010, στην Ατσική της Λήμνου, πέθανε στο σπίτι της η Αρετή Κ. Τραγάρα. Ήταν 88 ετών. Μέχρι τέλους διατηρούσε το οξύ της πνεύμα. Τα κύρια χαρακτηριστικά της ήταν η καλοκαρδία της, η γαλαντομία της και το αστείρευτο χιούμορ. Ήταν η μάνα μου.

Κώστας και Αρετή Τραγάρα, στα νιάτα τους.

Αρετή

Στη μάνα μου Αρετή

Τι πάλι παραμύθια
πως δήθεν απ’την ετήσια βροχή λεοντιδών
κι απ’την αστρόσκονη
από την πύρινη ουρά των κομητών
πως έπεσε
κι από ιπτάμενα φλόγινα περιβόλια
πλάσμα επουρανίων.
Και πώς να εξηγήσεις
το καθεμέρας άκουσμα
των πρωινών κυμάτων;
Μήπως δραπέτης της φωταύγειας
κρυστάλλινων γιγάντων
με κόκκινες παντιέρες
που καθρεφτίζονται, νείρονται, καμαρώνουν
τρεμουλιαστές σκιές
σε κάτασπρες παλλίρροιες
και άπιαστους και άγνωστους θεούς
σε δέρμα λουλουδένιο
σε ηλιοτρόπιο και σε θαλασσινό αφρό;
Λάγνα αστροκοπιά
σα στρίβει στη γωνία
κι ο άνεμος αλλάζει
κι ανοίγoυν τα σκοτάδια
και φέγγουν τα ερμικά
και σταματούν οι πονεμένες προσευχές
με ήλιο λαύρο χορευτή
σε αφρικάνικους ρυθμούς;
Μήπως των αμαζόνων αρχηγός
θεά σε άσπρα αλόγατα
μια θάλασσα και μια φωτιά
ομίχλης γαία μάνα
όπου ανθίζουν μουσικές
και λάμπουν χιόνια άνθια
και έρωτας του δειλινού;
Μα ναι την εγνωρίσατε.
Αυτή είναι η Αρετούλα.

Σάββατο 18 Δεκεμβρίου 2010

ΖΗΤΙΑΝΟΙ ΤΩΝ ΤΡΙΟΔΩΝ



Μικροί και ολίγοι οι επιφανείς στρατηγοί
στα ζωηρά χρώματα
χάρτινων ερυμνών
οι βακχικές κραυγές αλλοτινών καλόμοιρων
κόπηκαν μετά τη μέλαινα βροχή
και τώρα ζητιάνοι των τριόδων
ορκίζονται πως δεν ακούμπησαν
το άλσος της Δήμητρας
ψηλαφητά στο έρεβος του Εριχθόνιου
αναζητώντας στο κόκκινο ποτάμι
δύο σταγόνες από το αίμα της Γοργούς
για να κρατήσουν τη θανατηφόρο.

Σ. Τραγάρας: "Ακολουθεί δεξίωσις"

Τετάρτη 15 Δεκεμβρίου 2010

Φαγιά και μαγειρέματα (Μέρος δεύτερο)

ΕΥΘΥΜΟΓΡΑΦΗΜΑ



Γράφει ο Σταύρος Τραγάρας

Φαγιά και μαγειρέματα (Μέρος δεύτερο)


Συνεχίζουμε με τις ιδέες για λημνιακές γεύσεις και λημνιακά εδέσματα, με σκοπό την οικονομική άνθηση της Λήμνου, αλλά και της εθνικής μας οικονομίας γενικότερα. Επειδή όμως τώρα πια, όλοι στην Ελλάδα μαγειρεύουν, τα εδέσματα πρέπει να έχουν μια πρωτοτυπία, να φέρνουν κάτι το καινούργιο. Το πτι στιφάδο και τσούτσλο καπαμά, είναι βέβαια κλασική γεύση, όταν όμως συνοδεύεται από μια διαφημιστική καμπάνια, στην οποία θα προβάλλονται οι διαφορές και οι ιδιαίτερες γευστικές αποχρώσεις ανά χωριό, τότε γίνεται πιο ελκυστική. Π.χ. «Το πτι που ψάχνω γω να δγιω / α ψάξω στα χωριά να βρω. / Απή την Πλάκα πλακερό / κι απ’ τη Σκαντάλ’ σκαντάλ’κο / Ζβέρδγια Σαρδές εν αορνό / και το Κορνιώτκο μοιαζ μ’ ορνό. / Απή τν Ατσκή μυρίζ σα σταρ / και στο Πορπούλ τυρένιο / Κούταλ’ κι Μούδρο έναι αρμυρέλ’ / κι στο Γκοντγιά μπουζένιο. / Απ’ το Καρπάσ’ εν τουρλωτό / το Καστερνό αφράτο / Θάνος, Πλατύ, Καλλιόπ, αυγό / καθέρσε το και φάτο». Βέβαια το πτι εκτός από στιφάδο θα μπορούσε να προσφερθεί με την κατάλληλη επεξεργασία και ως γλυκό. «Το πταρούδισ’ το πταρδέλ’ / έναι πιο γυλ’κό π’ το μελ’ / κι όντας θμων’ κι όντας τσουχλίζ / κόμα πιο πολύ γυλ’κίζ». Και μια που μιλάμε για μέλι, υπάρχει και συνδυασμός διαφόρων «γεύσεων» που τα περιλαμβάνει όλα αυτά, όπως μας λέει η λαϊκή λημνιακή σοφία διά του ακολούθου άσματος. «Καφεδέλ’ στο τσεζβεδέλ’ / παραφτέρωσ’ με το μελ’ / ένα τζέγαρο βαρβάτο / και το πτούδισ’ μες στο πιάτο». Υπάρχει και η ποικιλία «πτι κυδωνόπαστο». «Τς Αγγελ’κώς το αγγελ’κό / σα γκ’δωνόπαστο γυλ’κό / σα μελών’ και κιν’κατίζ / τη γκεφάλα τη γκδουνίζ». Το πτι μπορεί να διατίθεται και σε άλλες γεύσεις, όπως π.χ. ο σαμσάς. «Στν αγκελ’σά παγαίν’ς τη σκολ’ / και βαστάς το παρασόλ’ / σουσουμιάγ’ς με παραστόλ’ / το πταρδέλισ’ το τριζάτο / σα σαμσάς εν μες στο πιάτο». Τα μπαχαρικά όπως το κύμινο είναι δυνατόν να κάνουν πολύ γευστικό το αποτέλεσμα. «Αρέζ πολύ ο κύμναρος / που βάζνε στο γκολ’βόζμο / φους στλιζ όπως κι ο πούταρος / να τον ορφάς ολόζμο». Όμως εκτός από γλυκό το πτι μπορεί να μετατραπεί το ίδιο και σε ζαχαροπλάστης. «Άδγειο ήνταν το πουτί / κι έκαμνε γλυκό τς ορνοί».
Πέραν βέβαια της γευστικής πανδαισίας πρέπει να τονίζεται και η θρεπτική σημασία του για τον οργανισμό. «Κολιό να τρως τον Αύγουστο / και πτι ούλο το χρόνο / μη μπαθς αβιταμίνωσ’ / κι εχ’ς κανένα πόνο». Όπως λέει και η παροιμία, τρώγοντας έρχεται η όρεξη, και βαθμηδόν οι νέες γεύσεις θα αντικαταστήσουν τις παλιές. «Το κοματούδ γίν’κε κομάτ / και το κομάτ κομάτα / καλύτερό ’ναι ένα πτουδ / από τυρί, ντομάτα». Ο εκσυγχρονισμός απαιτεί βεβαίως και υπηρεσίες ντελίβερι, ώστε να αποστέλλονται τα δέματα με τα φαγητά αμέσως και με μπιλιετάκι μέσα. «Μέσα σε δέμα σ’ έστειλα / δώρο μες απ’ τη ψχη μ’ / τα δυο τα βζούδια μ’ καπαμά / και λιόπαστο το πτι μ’». Και μετά με μαθηματική ακρίβεια έρχεται η οικονομική άνθηση. «Αχελώνα στο μπαγίρ / πιασ’ το πτισ’ να δγεις χαγίρ».
Αγαπητοί αναγνώστες κατά πως βλέπω, μάλλον θα συνεχίσουμε και στο επόμενο τη γευστική θεματολογία. Εν τω μεταξύ πταροευτυχείτε και μην πουτολαχταράτε.

Τρίτη 14 Δεκεμβρίου 2010

Νιότη



Ναι, χαμογέλα το γελάκι σου
χέρι στη μέση
και τα σοσόνια σταυρωτά.
Ζώντες και τεθνεώτες
γιατί να λογαριάσεις
ψιθύρους χαιρετίσματα
σου στέλνει η σελήνη
άκου τους θρόες των νεφών.
Τα μυστικά του χρόνου
αργούν κι αργούν
να γίνουν πρόεδροι δικαστηρίων.

Σ. Τραγάρας: "Από τη Λήμνο θερμαστής στο θωρηκτό Αβέρωφ".